Wyniki wyszukiwania dla słów: Kościoły Grodziska Wielkopolskiego
Związek Międzygminny „Puszcza Zielonka” oraz Stowarzyszenie Jednostek Samorządu Terytorialnego „Komunikacja” wspólnie opracowały koncepcję „Cysterskiego Szlaku Rowerowego” (w skrócie CSR) na trasie od Poznania do Łekna. Szlak ten prowadzi przez najważniejsze miejsca związane z Cystersami na terenie północnej Wielkopolski: Owińska, Wągrowiec, Tarnowo Pałuckie i Łekno. Oraz gminę Skoki.
Szlak ma kształt pętli, liczy 143 km i jest oznakowany oficjalnym logo Szlaku Cysterskiego w Polsce.
Wytyczona trasa łączy obiekty i miejsca historycznie związane z pobytem Cystersów w północnej części wielkopolskiej ziemi (od pocz. XII w.).
Dodatkowo prowadzi po terenach atrakcyjnych przyrodniczo, przemierza Park Krajobrazowy „Puszcza Zielonka" oraz Obszar Chronionego Krajobrazu „Rynny Doliny Wełny i Strugi Gołaniecko-Wągrowieckiej".
Najciekawsze miejsca na trasie:
związane z Cystersami i inne: atrakcyjne krajobrazowo, ciekawe historycznie...
Antoniewo - kompleks ciekawych architektonicznie budynków z pocz. XX w. (Młodzieżowy Ośrodek Wychowawczy),
Bracholin - wiatrak typu holender z 2 poł. XIX w., jezioro Bracholińskie z zachowaną awifauną i florą charakterystyczną dla pierwotnego osadnictwa grodowego i klasztornego,
Budziejewko - kościół św. Wojciecha, kamień Św. Wojciecha - zabytek przyrody (głaz narzutowy),
Budziejewo - dwór z poł. XIX w.,
Dąbrówka Kościelna - Sanktuarium Maryjne Matki Bożej Pocieszenia, Dąb Papieski,
Jagniewice - dwór z XIX w.,
Lechlin - kościół św. Stanisława, eklektyczny dwór z parkiem krajobrazowym,
Łekno - częściowo zachowany układ urbanistyczny z XVI w., studnia Weroniki na Rynku, kościół śś. Piotra i Pawła, grodzisko stożkowate, stanowisko Ł3 tzw. "Klasztorek" (wykopaliska archeologiczne),
Mieścisko - kościół św. Michała,
Owińska - kościół św. Jana Chrzciciela i klasztor pocysterski, kościół św. Mikołaja, Pałac rodziny von Treskow, Dąb Bartek, punkt IT,
Pawłowo Skockie - pałac z końca XIX w. z parkiem krajobrazowym,
Popowo Kościelne - drewniany kościół Zwiastowania NMP, przy kościele zespół 9 kapliczek,
Poznań - kościół św. Jana Jerozolimskiego, początek CSR,
Raczkowo - drewniany kościół Wszystkich Świętych i drewniana dzwonnica,
Rejowiec - drewniany kościół Serca Pana Jezusa i drewniana dzwonnica,
Rościnno - pałac eklektyczny (Dom Rekolekcyjny Archidiecezji Poznańskiej) z parkiem krajobrazowym, trzy aleje wychodzące ze wsi: dębowa, kasztanowa i lipowa,
Skoki - szachulcowy kościół św. Mikołaja; neogotycki, poewangelicki kościół śś. Piotra i Pawła, eklektyczny dwór z parkiem krajobrazowym,
Swarzędz - jezioro Swarzędzkie,
Tarnowo Pałuckie - drewniany kościół Św. Mikołaja
Wągrowiec - kościół Wniebowzięcia NMP i klasztor pocysterski, Opatówka (Muzeum Regionalne), kościół farny Św. Jakuba Apostoła i drewniana dzwonnica, pomnik ks. Jakuba Wujka, bifurkacja,
Wiatrowo - pałac z 2 poł. XVIII w. z parkiem krajobrazowym,
Wierzenica - drewniany kościół św. Mikołaja,
Wierzonka - groby rodziny von Treskow,
Zielonka - arboretum, początek ścieżki dydaktycznej "Zbiorowiska roślinne wokół Puszczy Zielonka".
Szlak ma kształt pętli, liczy 143 km i jest oznakowany oficjalnym logo Szlaku Cysterskiego w Polsce.
Wytyczona trasa łączy obiekty i miejsca historycznie związane z pobytem Cystersów w północnej części wielkopolskiej ziemi (od pocz. XII w.).
Dodatkowo prowadzi po terenach atrakcyjnych przyrodniczo, przemierza Park Krajobrazowy „Puszcza Zielonka" oraz Obszar Chronionego Krajobrazu „Rynny Doliny Wełny i Strugi Gołaniecko-Wągrowieckiej".
Najciekawsze miejsca na trasie:
związane z Cystersami i inne: atrakcyjne krajobrazowo, ciekawe historycznie...
Antoniewo - kompleks ciekawych architektonicznie budynków z pocz. XX w. (Młodzieżowy Ośrodek Wychowawczy),
Bracholin - wiatrak typu holender z 2 poł. XIX w., jezioro Bracholińskie z zachowaną awifauną i florą charakterystyczną dla pierwotnego osadnictwa grodowego i klasztornego,
Budziejewko - kościół św. Wojciecha, kamień Św. Wojciecha - zabytek przyrody (głaz narzutowy),
Budziejewo - dwór z poł. XIX w.,
Dąbrówka Kościelna - Sanktuarium Maryjne Matki Bożej Pocieszenia, Dąb Papieski,
Jagniewice - dwór z XIX w.,
Lechlin - kościół św. Stanisława, eklektyczny dwór z parkiem krajobrazowym,
Łekno - częściowo zachowany układ urbanistyczny z XVI w., studnia Weroniki na Rynku, kościół śś. Piotra i Pawła, grodzisko stożkowate, stanowisko Ł3 tzw. "Klasztorek" (wykopaliska archeologiczne),
Mieścisko - kościół św. Michała,
Owińska - kościół św. Jana Chrzciciela i klasztor pocysterski, kościół św. Mikołaja, Pałac rodziny von Treskow, Dąb Bartek, punkt IT,
Pawłowo Skockie - pałac z końca XIX w. z parkiem krajobrazowym,
Popowo Kościelne - drewniany kościół Zwiastowania NMP, przy kościele zespół 9 kapliczek,
Poznań - kościół św. Jana Jerozolimskiego, początek CSR,
Raczkowo - drewniany kościół Wszystkich Świętych i drewniana dzwonnica,
Rejowiec - drewniany kościół Serca Pana Jezusa i drewniana dzwonnica,
Rościnno - pałac eklektyczny (Dom Rekolekcyjny Archidiecezji Poznańskiej) z parkiem krajobrazowym, trzy aleje wychodzące ze wsi: dębowa, kasztanowa i lipowa,
Skoki - szachulcowy kościół św. Mikołaja; neogotycki, poewangelicki kościół śś. Piotra i Pawła, eklektyczny dwór z parkiem krajobrazowym,
Swarzędz - jezioro Swarzędzkie,
Tarnowo Pałuckie - drewniany kościół Św. Mikołaja
Wągrowiec - kościół Wniebowzięcia NMP i klasztor pocysterski, Opatówka (Muzeum Regionalne), kościół farny Św. Jakuba Apostoła i drewniana dzwonnica, pomnik ks. Jakuba Wujka, bifurkacja,
Wiatrowo - pałac z 2 poł. XVIII w. z parkiem krajobrazowym,
Wierzenica - drewniany kościół św. Mikołaja,
Wierzonka - groby rodziny von Treskow,
Zielonka - arboretum, początek ścieżki dydaktycznej "Zbiorowiska roślinne wokół Puszczy Zielonka".
XXXIII Zlot Przodowników
Turystyki Górskiej PTTK Ziemi Wielkopolskiej
Niski Jesionik (Góry Odrzańskie) 6 - 10 czerwca 2007
Na miejsce zakwaterowania uczestników Zlotu wybrano pensionat Velké sedlo poniżej zapory wodnej zwanej Kruźberská přehrada. Podczas Zlotu odbyły się trzy wycieczki w najatrakcyjniejsze fragmenty Niskiego Jesionika, w tym wędrówki malowniczym kanionem rzeki Moravicy, zwiedzono ruiny zamku Vitątejn i zamek w Hradcu nad Moravici, miasto Budiąov nad Budiąovkou oraz dotarto do źródeł Odry w Górach Odrzańskich (teren poligonu wojskowego).
Kilka słów o terenie, na którym odbył się Zlot. Otóż w II wieku naszej ery w Aleksandrii żył astronom i uczony Klaudiusz Ptolemeusz. Według wieści od kupców i żołnierzy rysował mapy dalekich krajów. Góry i pogórza na północy, gdzie według niego żył naród Boiochaimów, nazwał Askiburgionem. Nakładając mapę Ptolemeusza na mapę dzisiejszą pod Askiburgionem znajdziemy Niski i Wysoki Jesionik, część Śląska i Moraw Środkowych. Tu, z Gór Odrzańskich, stanowiących wschodni skraj Sudetów, wypływa Odra, a wzdłuż głównych grzbietów pasm tych rozległych gór przebiega granica działu wodnego. Dorzecze Odry, gdzie leży Wielkopolska i Śląsk - to jedna wielka kraina historycznie związana z początkami polskiej państwowości, opartej terytorialnie na południu o naturalne pogranicze Sudetów. Przypomina o tym tablica pamiątkowa umieszczona na murze okalającym dobudowaną w XIX wieku neogotycką część zabytkowego zespołu zamkowego w Hradcu nad Moravici. Poniżej ta tablica i migawki ze Zlotu oraz informacje o zwiedzanych miejscach.
Informacje o zwiedzanych miejscach
BUDIŠOV NAD BUDIŠOVKOU - dawne miasteczko górnicze nad brzegiem rzeczki Budiąovka. Pierwsza wzmianka z 1301 roku, w tych czasach miasto królewskie (Wacław II). Obecnie ważne miasto w regionie Niskiego Jesioniku, ośrodek turystyczny. Interesujące zabytki, w tym Kościół dziekański – wybitny zabytek z niezwykle reprezentacyjnymi wnętrzami, unikalne Muzeum Łupkowe, jedyne w Republice Czeskiej, założone w 1996 roku. Znajduje się tutaj też ekspozycja na temat historii miasta. Muzeum mieści się w byłym młynie na brzegu rzeczki Budiąovka, obok most z posągiem św. Jana Nepomucena z roku 1725.
ČERVENÁ HORA - najwyższy szczyt (749 m n.p.m.) wyżyny Domaąovská vrchovina. Były wulkan, który tworzą łupki paleozoiczne. Znajduje się tu (1952) ważna stacja meteorologiczna, można zobaczyć pozostałości konstrukcji stalowej wieży naprowadzającej Luftwaffe z II wojny światowej. Na szczycie "Złota Lipa", drzewo pamiątkowe osnute legendami z czasów prusko-austriackiej bitwy (wojna siedmioletnia) w czerwcu 1758 roku.
DVORCE - miasteczko z bogatą historią, według legendy założone w X wieku przez polskich kupców. Dvorce łączą dwie doliny, leżące 558 m n.p.m. Kościół parafialny z 1752 roku, na rynku fontanna z rzeźbą Neptuna. Pierwsze wzmianki z 1339 roku. Źródła mineralne, pozostałości kolejki wąskotorowej Ondráąov – Dvorce. W drodze na pole bitwy pod Wiedniem w miejscowości Dvorce nocował król Jan III Sobieski. Na pamiątkę jego pobytu w miejscowości od 2001 roku stoi pomnik.
HRADEC NAD MORAVICÍ – miasto nad Moravicą. Pierwsza wzmianka o Hradcu pochodzi już z 1078 roku, kiedy to powstało podgrodzie na miejscu grodziska plemiennego Golęszyców (tereny dzisiejszego zamku i rynku), położonego przy prastarej drodze handlowej – na "bursztynowym szlaku". Według tradycji w 965 roku spotkało się tam poselstwo weselne księcia polskiego Mieszka I z Dąbrówką, córką czeskiego księcia Bolesława I. Od XVI wieku zamek znajdował się w posiadaniu różnych rodów szlacheckich - ostatnio Lichnovskich. Około 1600 roku został przebudowany na renesansowy, a po pożarze w 1795 na empirowy. W latach 1860-87 został częściowo rozbudowany w stylu neogotyckim - jako osobne elementy dobudowano więżę, bramę wejściową oraz stajnie - wszystko z czerwonej cegły (tzw. "Czerwony Zamek") oraz ogrodzono teren murem również z czerwonej cegły. W Zamku mieści się obecnie lokalne muzeum, hotel oraz, utrzymana w neogotyckim stylu, restauracja. Naprzeciw bramy znajduje się drugi - neoklasycystyczny, otynkowany na biało zamek zwany "Białym Zamkiem". Zwiedzając "Biały Zamek" można obejrzeć dobrze zachowane meble z epoki, bogate kolekcje porcelany i obrazów, a nawet instrumenty muzyczne wykorzystywane w przeszłości przez takie sławy jak Ludvig van Beethoven, Pagannini czy Ferenc Liszt.
JANSKÉ KOUPELE - stare uzdrowisko znane z kwaśnych wód mineralnych tryskających ze źródła "Janov" w pobliżu Moravicy, udokumentowanego w 1640 roku. W ostatnich latach kompleks uzdrowiskowy opustoszał, a następnie został zakupiony przez biuro projektowe "Baneva" z Opawy, które planuje jego odnowienie i wykorzystanie jak za dawnych lat. Na uwagę zasługuje zabudowa charakterystyczna dla "stylu kurortowego" z przełomu XIX i XX wieku.
KRUŽBERK - miejscowość, która dała nazwę zaporze Kruźberská přehrada. Leży 7 km na północny zachód od Vítkova. Pierwsza wzmianka z 1377 roku, jako część opuszczonej wsi Krahuje. Wraz z wsiami Lublice i Svatoňovice należała do udziału książąt Przemka i Wacława. W okolicy wydobywano rudę żelaza.
KRUŽBERSKÁ PŘEHRADA - zapora wodna na rzece Moravice 5 km na północ od Budiąova nad Budiąovkou, służąca jako źródło wody pitnej dla regionu ostrawskiego. Betonowa tama ma długość 280 m i wysokość 32,6 m. Jej budowniczym był Inż. Jan Čermák, czołowy czeski specjalista od budownictwa wodnego. Zbiornik wybudowano w latach 1948–1955, ma powierzchnię 286,7 ha a długość zatopionej doliny wynosi 10 km, maksymalna głębokość 31 m. Całkowita objętość zbiornika wynosi 35,5 milionów metrów sześciennych. Kręcono tu czeski serial "Velké sedlo". Pod wodami zapory jest zatopiona osada Na Stoupách (Seifenmühle), gdzie spędziła dzieciństwo Joy Adamson, znana w świecie obrończyni zwierząt.
MELČ - pierwsza wzmianka w 1377 jako część majątku Vikątejn. Kiedyś miejscowość należała do hrabiego Jana z Tenczina i rodu hrabiowskiego Razumovskich. Barokowy kościół z 1784 roku, przebudowany w latach dziewięćdziesiątych według projektu J.M. Olbricha, współzałożyciela wiedeńskiej secesji. Pałac na skraju miejscowości wybudowano na początku XVIII wieku za czasów Hodickich i przebudowano w stylu empirowym w latach 1810-1814.
MORAVICE - rzeka wypływająca na południowo-wschodnim zboczu góry Vysoká hole w paśmie Hrubý Jeseník na wysokości 1170 m n.p.m. i wpływając do Opawy. Od Valąova do Hradca płynie przez bardzo ciekawe tereny turystyczne, przez lesiste głębokie doliny i kaniony.
NISKI JESIONIK - rozległa płaska wyżyna, tworzona przez osady z okresu karbonu (łupki i psamity) jest w niektórych miejscach posiana wzgórzami wulkanicznymi. Chodzi o teren położony między miejscowościami Uničov, Zlaté Hory, Hrabyně i Lipník – pokrywa ok. 3.200 km kwadratowych. Mniej więcej pośrodku tego terenu przebiega w kierunku nne-ssw dewońskie pasmo ąternbersko-hornobeneąovskie, które zajmuje ważną pozycję pośrodku paleozoiku Niskiego Jesioniku. Najwyższym szczytem Niskiego Jesioniku jest Slunečná (800 m n.p.m.).
ODRA - duża rzeka mająca źródła w okolicy wsi Kozlov na wysokości 632 m. Płynie przez wyżynę Vítkovská vrchovina głęboką lesistą doliną, w okolicy miejscowości Heřmánky dolina rozszerza się a koło miasta Odry wpada do Bramy Morawskiej. Powierzchnia dorzecza na terenie Republiki Czeskiej wynosi 10.288 km kwadratowych.
RUINY ZAMKU VILDŠTEIN - zamek założono prawdopodobnie w drugiej połowie XIII wieku na stromej skalistej ostrodze nad rzeczką Lomnice koło Budiąova. W 1306 roku został zamordowany w nie wyjaśnionych okolicznościach w Ołomuńcu król Wacław III. Wśród prawdopodobnych sprawców zabójstwa był też władca Vildątejna. Zamek opustoszał pod koniec XIV wieku podczas walk między margrabią Joątem i Prokopem. Niedaleko zamku znajduje się skała zwana Kazatelna (kazalnica), o której twierdzi się, że wygłaszał z niej kazania Jan Ámos Komenský po ucieczce z miasta Fulnek.
VITKOV - miasto założone w II połowie XIII wieku. Było pierwotnie górniczym miastem, w którego okolicy wydobywano złoto i srebro. Nad miastem dominuje kościół farny p.w. Wniebowzięcia NMP, wybudowany w stylu neogotyckim w latach 1910-1914. Kościół cmentarny pochodzi z początku XVII wieku. W północnej części Vitkova, na wzgórzu nad doliną Morawicy, znajdują się ruiny gotyckiego zamku Vitątein, zbudowanego w II połowie XIII wieku. Z wybudowanej tu w XX wieku romantyczej czworobocznej wieży widokowej roztacza się rozległa panorama na okolicę.
ZŁOTA LIPA - stoi na szczycie góry Červená hora koło Budiąova. Według legendy spożył pod nią śniadanie generał Laudon - zwycięzca stoczonej w pobliżu zwycięskiej bitwy z Prusakami. Inna legenda twierdzi, że generał ukrył się w jej koronie i podsłuchał plany bitewne Prusaków.
Turystyki Górskiej PTTK Ziemi Wielkopolskiej
Niski Jesionik (Góry Odrzańskie) 6 - 10 czerwca 2007
Na miejsce zakwaterowania uczestników Zlotu wybrano pensionat Velké sedlo poniżej zapory wodnej zwanej Kruźberská přehrada. Podczas Zlotu odbyły się trzy wycieczki w najatrakcyjniejsze fragmenty Niskiego Jesionika, w tym wędrówki malowniczym kanionem rzeki Moravicy, zwiedzono ruiny zamku Vitątejn i zamek w Hradcu nad Moravici, miasto Budiąov nad Budiąovkou oraz dotarto do źródeł Odry w Górach Odrzańskich (teren poligonu wojskowego).
Kilka słów o terenie, na którym odbył się Zlot. Otóż w II wieku naszej ery w Aleksandrii żył astronom i uczony Klaudiusz Ptolemeusz. Według wieści od kupców i żołnierzy rysował mapy dalekich krajów. Góry i pogórza na północy, gdzie według niego żył naród Boiochaimów, nazwał Askiburgionem. Nakładając mapę Ptolemeusza na mapę dzisiejszą pod Askiburgionem znajdziemy Niski i Wysoki Jesionik, część Śląska i Moraw Środkowych. Tu, z Gór Odrzańskich, stanowiących wschodni skraj Sudetów, wypływa Odra, a wzdłuż głównych grzbietów pasm tych rozległych gór przebiega granica działu wodnego. Dorzecze Odry, gdzie leży Wielkopolska i Śląsk - to jedna wielka kraina historycznie związana z początkami polskiej państwowości, opartej terytorialnie na południu o naturalne pogranicze Sudetów. Przypomina o tym tablica pamiątkowa umieszczona na murze okalającym dobudowaną w XIX wieku neogotycką część zabytkowego zespołu zamkowego w Hradcu nad Moravici. Poniżej ta tablica i migawki ze Zlotu oraz informacje o zwiedzanych miejscach.
Informacje o zwiedzanych miejscach
BUDIŠOV NAD BUDIŠOVKOU - dawne miasteczko górnicze nad brzegiem rzeczki Budiąovka. Pierwsza wzmianka z 1301 roku, w tych czasach miasto królewskie (Wacław II). Obecnie ważne miasto w regionie Niskiego Jesioniku, ośrodek turystyczny. Interesujące zabytki, w tym Kościół dziekański – wybitny zabytek z niezwykle reprezentacyjnymi wnętrzami, unikalne Muzeum Łupkowe, jedyne w Republice Czeskiej, założone w 1996 roku. Znajduje się tutaj też ekspozycja na temat historii miasta. Muzeum mieści się w byłym młynie na brzegu rzeczki Budiąovka, obok most z posągiem św. Jana Nepomucena z roku 1725.
ČERVENÁ HORA - najwyższy szczyt (749 m n.p.m.) wyżyny Domaąovská vrchovina. Były wulkan, który tworzą łupki paleozoiczne. Znajduje się tu (1952) ważna stacja meteorologiczna, można zobaczyć pozostałości konstrukcji stalowej wieży naprowadzającej Luftwaffe z II wojny światowej. Na szczycie "Złota Lipa", drzewo pamiątkowe osnute legendami z czasów prusko-austriackiej bitwy (wojna siedmioletnia) w czerwcu 1758 roku.
DVORCE - miasteczko z bogatą historią, według legendy założone w X wieku przez polskich kupców. Dvorce łączą dwie doliny, leżące 558 m n.p.m. Kościół parafialny z 1752 roku, na rynku fontanna z rzeźbą Neptuna. Pierwsze wzmianki z 1339 roku. Źródła mineralne, pozostałości kolejki wąskotorowej Ondráąov – Dvorce. W drodze na pole bitwy pod Wiedniem w miejscowości Dvorce nocował król Jan III Sobieski. Na pamiątkę jego pobytu w miejscowości od 2001 roku stoi pomnik.
HRADEC NAD MORAVICÍ – miasto nad Moravicą. Pierwsza wzmianka o Hradcu pochodzi już z 1078 roku, kiedy to powstało podgrodzie na miejscu grodziska plemiennego Golęszyców (tereny dzisiejszego zamku i rynku), położonego przy prastarej drodze handlowej – na "bursztynowym szlaku". Według tradycji w 965 roku spotkało się tam poselstwo weselne księcia polskiego Mieszka I z Dąbrówką, córką czeskiego księcia Bolesława I. Od XVI wieku zamek znajdował się w posiadaniu różnych rodów szlacheckich - ostatnio Lichnovskich. Około 1600 roku został przebudowany na renesansowy, a po pożarze w 1795 na empirowy. W latach 1860-87 został częściowo rozbudowany w stylu neogotyckim - jako osobne elementy dobudowano więżę, bramę wejściową oraz stajnie - wszystko z czerwonej cegły (tzw. "Czerwony Zamek") oraz ogrodzono teren murem również z czerwonej cegły. W Zamku mieści się obecnie lokalne muzeum, hotel oraz, utrzymana w neogotyckim stylu, restauracja. Naprzeciw bramy znajduje się drugi - neoklasycystyczny, otynkowany na biało zamek zwany "Białym Zamkiem". Zwiedzając "Biały Zamek" można obejrzeć dobrze zachowane meble z epoki, bogate kolekcje porcelany i obrazów, a nawet instrumenty muzyczne wykorzystywane w przeszłości przez takie sławy jak Ludvig van Beethoven, Pagannini czy Ferenc Liszt.
JANSKÉ KOUPELE - stare uzdrowisko znane z kwaśnych wód mineralnych tryskających ze źródła "Janov" w pobliżu Moravicy, udokumentowanego w 1640 roku. W ostatnich latach kompleks uzdrowiskowy opustoszał, a następnie został zakupiony przez biuro projektowe "Baneva" z Opawy, które planuje jego odnowienie i wykorzystanie jak za dawnych lat. Na uwagę zasługuje zabudowa charakterystyczna dla "stylu kurortowego" z przełomu XIX i XX wieku.
KRUŽBERK - miejscowość, która dała nazwę zaporze Kruźberská přehrada. Leży 7 km na północny zachód od Vítkova. Pierwsza wzmianka z 1377 roku, jako część opuszczonej wsi Krahuje. Wraz z wsiami Lublice i Svatoňovice należała do udziału książąt Przemka i Wacława. W okolicy wydobywano rudę żelaza.
KRUŽBERSKÁ PŘEHRADA - zapora wodna na rzece Moravice 5 km na północ od Budiąova nad Budiąovkou, służąca jako źródło wody pitnej dla regionu ostrawskiego. Betonowa tama ma długość 280 m i wysokość 32,6 m. Jej budowniczym był Inż. Jan Čermák, czołowy czeski specjalista od budownictwa wodnego. Zbiornik wybudowano w latach 1948–1955, ma powierzchnię 286,7 ha a długość zatopionej doliny wynosi 10 km, maksymalna głębokość 31 m. Całkowita objętość zbiornika wynosi 35,5 milionów metrów sześciennych. Kręcono tu czeski serial "Velké sedlo". Pod wodami zapory jest zatopiona osada Na Stoupách (Seifenmühle), gdzie spędziła dzieciństwo Joy Adamson, znana w świecie obrończyni zwierząt.
MELČ - pierwsza wzmianka w 1377 jako część majątku Vikątejn. Kiedyś miejscowość należała do hrabiego Jana z Tenczina i rodu hrabiowskiego Razumovskich. Barokowy kościół z 1784 roku, przebudowany w latach dziewięćdziesiątych według projektu J.M. Olbricha, współzałożyciela wiedeńskiej secesji. Pałac na skraju miejscowości wybudowano na początku XVIII wieku za czasów Hodickich i przebudowano w stylu empirowym w latach 1810-1814.
MORAVICE - rzeka wypływająca na południowo-wschodnim zboczu góry Vysoká hole w paśmie Hrubý Jeseník na wysokości 1170 m n.p.m. i wpływając do Opawy. Od Valąova do Hradca płynie przez bardzo ciekawe tereny turystyczne, przez lesiste głębokie doliny i kaniony.
NISKI JESIONIK - rozległa płaska wyżyna, tworzona przez osady z okresu karbonu (łupki i psamity) jest w niektórych miejscach posiana wzgórzami wulkanicznymi. Chodzi o teren położony między miejscowościami Uničov, Zlaté Hory, Hrabyně i Lipník – pokrywa ok. 3.200 km kwadratowych. Mniej więcej pośrodku tego terenu przebiega w kierunku nne-ssw dewońskie pasmo ąternbersko-hornobeneąovskie, które zajmuje ważną pozycję pośrodku paleozoiku Niskiego Jesioniku. Najwyższym szczytem Niskiego Jesioniku jest Slunečná (800 m n.p.m.).
ODRA - duża rzeka mająca źródła w okolicy wsi Kozlov na wysokości 632 m. Płynie przez wyżynę Vítkovská vrchovina głęboką lesistą doliną, w okolicy miejscowości Heřmánky dolina rozszerza się a koło miasta Odry wpada do Bramy Morawskiej. Powierzchnia dorzecza na terenie Republiki Czeskiej wynosi 10.288 km kwadratowych.
RUINY ZAMKU VILDŠTEIN - zamek założono prawdopodobnie w drugiej połowie XIII wieku na stromej skalistej ostrodze nad rzeczką Lomnice koło Budiąova. W 1306 roku został zamordowany w nie wyjaśnionych okolicznościach w Ołomuńcu król Wacław III. Wśród prawdopodobnych sprawców zabójstwa był też władca Vildątejna. Zamek opustoszał pod koniec XIV wieku podczas walk między margrabią Joątem i Prokopem. Niedaleko zamku znajduje się skała zwana Kazatelna (kazalnica), o której twierdzi się, że wygłaszał z niej kazania Jan Ámos Komenský po ucieczce z miasta Fulnek.
VITKOV - miasto założone w II połowie XIII wieku. Było pierwotnie górniczym miastem, w którego okolicy wydobywano złoto i srebro. Nad miastem dominuje kościół farny p.w. Wniebowzięcia NMP, wybudowany w stylu neogotyckim w latach 1910-1914. Kościół cmentarny pochodzi z początku XVII wieku. W północnej części Vitkova, na wzgórzu nad doliną Morawicy, znajdują się ruiny gotyckiego zamku Vitątein, zbudowanego w II połowie XIII wieku. Z wybudowanej tu w XX wieku romantyczej czworobocznej wieży widokowej roztacza się rozległa panorama na okolicę.
ZŁOTA LIPA - stoi na szczycie góry Červená hora koło Budiąova. Według legendy spożył pod nią śniadanie generał Laudon - zwycięzca stoczonej w pobliżu zwycięskiej bitwy z Prusakami. Inna legenda twierdzi, że generał ukrył się w jej koronie i podsłuchał plany bitewne Prusaków.
Prując po mieście 200 km na godzinę, czuje się jak nadczłowiek.
W ubiegłym roku na polskich drogach zginęło 215 motocyklistów. Ilu zabije się tego lata?
Motocykl nie znosi wolnej jazdy. Przygasa, denerwuje się. Kiedy pozwala mu się polatać, daje niezwykłe poczucie wolności. Od paznokcia po czubek głowy. Mocniejsze niż orgazm i trwające znacznie dłużej. Dla tego uczucia zginął niejeden. Lato to sezon takich właśnie śmierci z miłości. Statystycznie ginie wtedy dwóch-trzech motocyklistów dziennie. Według policjantów umierają nie z miłości, ale z głupoty. Są kolejną cyfrą w tragicznej statystyce. Dla współziomków są bohaterami, którzy wznoszą się ponad drogowe bydło: cwaniaczków w czterokołowcach i stada dwunożnych świętych krów. W życiu bohaterów liczy się prędkość, styl i sprzęt. "Kawasaki j... w krzaki, w suzuki same stuki, z yamahy to tylko fortepiany. Z miłości do hondy jestem pijany".
Być jak Stunter
Zamknięty fragment szosy przy autostradzie Katowice-Wrocław. 30-stopniowy upał, smród palonej gumy, ryk silników. Stunter 13 rozpędza motocykl, podrywa go do góry, przez kilka sekund jedzie na tylnym kole. Zawraca o 180 stopni, spada na przednie koło. Jego honda zaczyna wirować dookoła własnej osi. – Cyrkle robi. Zupełnie jak w filmikach ze ścigacza.pl – szepcze z zachwytem 16-latek z bmx przy boku. Na ustawkę, czyli tajne spotkanie wielbicieli ryzykownych szaleństw, przyjechał z sąsiedniej wioski. Wakacje są, marzy mu się jazda na motocyklu, ale za młody na prawko kategorii A. Podrasowane suzuki, hondy, yamahy nie dla niego. Owszem, mógłby zrobić A1 na motocykle o pojemności silnika nieprzekraczającej 125 cm sześc. Ale na takich pyrkach nie poszalejesz tak jak na ścigaczach o pojemności 600, 800 czy 1000 cm sześc. Tu wystarczy, że naciśniesz manetkę gazu, a maszyna w dwie sekundy rozpędza się do 150 km na godzinę. – O Jezu, taką przygazówkę zrobić... – 16-latek spod Opola przymyka oczy. I recytuje z namaszczeniem: – No past, no future, only this moment. Na tym polega pełnia życia, że jestem autorem sytuacji nie do przebicia.
Za dwa lata zda na prawo jazdy kategorii A, ale na razie jest skazany na oglądanie cudzych sytuacji nie do przebicia. Stunter 13, czyli bohater ustawki, jedzie, stojąc tyłem na baku. Po chwili staje na głowie i nadal porusza się tyłem do kierunku jazdy. Jeszcze tylko przygazówka przed tłumkiem zachwyconych widzów i przećwiczy to, z czego jest naprawdę dumny. To combosy, czyli zestaw trików wykonywanych podczas jazdy na tylnym kole. Motocykl, poderwany do góry, porusza się, lekceważąc prawo ciążenia. Stunter 13 wskakuje na siedzenie, błyskawicznie przesuwa się na bak i klaszcze stopami nad kierownicą. Potem odchyla na bok jedną nogę, drugą szoruje po asfalcie. Kończy efektownym szpagatem. A wszystko na rozpędzonej maszynie. – Wyobrażasz sobie: robić takie triki na autostradzie?! – 16-latek wpatruje się w Stuntera 13 jak w gwiazdę rocka. – W dupie mam, że to ryzykowne. Naprawdę żyje ten, kto ryzykuje.
Liczy się czysty skill
Stunter 13, czyli 21-letni Rafał Pasierbek, tegoroczny mistrz Polski w motocyklowym freestyle’u, nigdy nie robi trików na autostradzie. Od trzech lat ćwiczy tylko na zamkniętych pasach jezdni, nieczynnych lotniskach, parkingach. Stunt, czyli motocyklowa kaskaderka, to zajęcie poważne i nie ma nic wspólnego z uliczną błazenadą. Dla stunterów to sport, religia i hobby w jednym. Rafał od trzech lat codziennie po osiem godzin szlifuje formę i dla niego nie liczy się szpan, ale czysty skill. Czyli umiejętności.
Po tegorocznych, najważniejszych konkursach w jeździe ekstremalnej jest najlepszy w Polsce. Wygrał Street Fighter Festival w Bielawie na Dolnym Śląsku i Extrememoto na warszawskim lotnisku Bemowo. Teraz równa w górę do najlepszych stunterów na świecie, czyli Amerykanów, Chrisa Teach McNeala czy Tony’ego Dee. Uczy się na ich filmikach ściągniętych z internetu. Mozolnie posuwa się do przodu kosztem przecierek i asfaltowych liszajów, czyli kontuzji podczas jazdy. Na razie grubego paciaka, czyli poważnego wypadku, jeszcze nie zaliczył. – Ale spadł dwa razy na tę samą rękę. Po kontuzji jak zginał rękę w łokciu, to kość aż wystawała – martwi się mama Rafała, Irena Pasierbek. Odsmaża kurczaka z Biedronki. W domu się nie przelewa, ma na utrzymaniu Rafała i pięcioletnią córeczkę cierpiącą na autyzm. A właśnie wpadli koledzy Rafała i czymś trzeba ich ugościć.
Jak zawsze z ich pokoju będą dobiegały obco brzmiące wyrazy: wheelie, stoppie. Irena już wie, że to pierwsze oznacza jazdę na gumie, a drugie jazdę na przednim kole. – O Boże, nie wiem już, co gorsze: rozpędzanie się do prędkości 250 km na godzinę czy ten wasz freestyle – Irena dzieli sprawiedliwie kurczaka. Quava i Janek Extreme, prywatnie właściciel firmy transportowej i mechanik, zamiast jeść, wpatrują się w ekran komputera. Rafał montuje filmik z ustawek z udziałem chłopaków. Quava jest niezły w jeździe na jednym kole, Janek świetnie utrzymuje się na pędzącym motocyklu, stojąc na rękach. Zmontowany filmik trafi na jedną ze stron poświęconych motocyklistom: ścigacz, motogen, stuntpoland, ostrajazda. – Mamy po kilka tysięcy ściągnięć – chwali się Rafał. – Oglądają nas chłopaki z całej Polski. Niestety, niektórzy traktują nasze wyczyny jako filmiki instruktażowe do szaleństw na szosach. Mylą freestyle z freelansem. Nie wiedzą, że nasz sprzęt jest przystosowany do trików.
Jeździmy na hondach podrasowanych przez Janka. Dorobił specjalne klatki ochronne na silnik, zainstalował hamulec tylny w zasięgu ręki i dodał kilka zębów do tylnej zębatki. Na takim motocyklu nie da się jeździć po szosie. To tak, jakbyś chciała biegać przez płotki w butach na szpilkach. Rafał nie biega przez płotki na szpilkach – swoją hondę odpala na ustawkach, konkursach, pokazach dla firm (m.in. tak zarabia na paliwo). Do studium informatycznego jeździ autobusem.
Miała być cioteczka adrenalina
Dżony z Poznania, właściciel żółtej hondy CBR 900, oglądał filmiki Stuntera 13. Zna na pamięć ocalone w cyberprzestrzeni wyczyny Raptownego z lubelskiego Kamikaze Squad, chłopaków z Bydgoskich Motodawców czy Dr Mentosa, właściciela jedynej w Polsce szkoły popisowej jazdy na motocyklu. Śledzi ustawki, podczas których chłopaki dzidują, gibają, latają, czyli jeżdżą z dużą szybkością. Daty i miejsca ustawek są top secret nie ze względu na policję. Coraz częściej się zdarza, że "psy" przyjeżdżają na pobocze i patrzą z podziwem, jak stunterzy palą gumę. Najgorsi są kierowcy z tuningowanych samochodów: bogate dzieciaki albo starzejący się playboye. Chcą udowodnić, że swoimi katamaranami wyprzedzą ścigacze. Popisują się przed blacharami, które przyjeżdżają na ustawki wystrojone jak na lans w centrum handlowym. Starzejący się playboye ćwiczą przed nimi kretyńskie uślizgi i zagrażają życiu stunterów. Nic dziwnego, że chłopaki utrzymują w tajemnicy daty i miejsca swoich spotkań.
Dżony zaliczył kilka takich tajnych, ustawianych wyścigów na ćwierć mili m.in. w Nowodworze koło Ryk czy we Wschowie. Nie był na ostatniej ustawce na lotnisku w Kąkolewie koło Grodziska Wielkopolskiego. Ale jak wszyscy przeżył wypadek i śmierć dwóch ziomków. Widział (niedawno zdjęty ze strony ścigacz.pl) filmik nakręcony tuż po wypadku. Wstyd przyznać, ale szlochał jak dzieciak. – Szmatławce pisały, że chłopaki oddali życie za głupi zakład – denerwuje się Dżony. – Było zupełnie inaczej. Obaj jechali na tylnym kole, za późno zauważyli nadjeżdżającego kolegę. Opadając na dwa koła, jednocześnie próbowali się wyminąć. Niestety, skręcili w tę samą stronę. Poszli do nieba na motocyklu. Jest takie powiedzonko: Boże, na motorze weź mnie. Może po hardcorze, byle nie we śnie. Im się udało.
Dżony słyszał o innych tragicznych wypadkach podczas nauki stuntu. Trzy miesiące temu, na lotnisku w Skarbimierzu (motocyklista trafił do szpitala z pęknięciem czaszki), kilka tygodni później na ustawce niedaleko Niemodlina (mężczyzna stracił rękę). Chwała Bogu, ziomkowie przeżyli. Chłopaki trenujący na lotnisku w Kąkolewie chcieli żyć. Żaden nie zakładał na szyję i nie przytwierdzał do baku struny fortepianowej. Ponoć taki zabieg ma pomóc w bezbolesnym przejściu na tamten świat – odcina głowę w chwili wypadku. Żaden nie wiązał w identyczny sposób sznurka, który błyskawicznie dusi podczas kraksy. No i nie ryzykowali na trasie, tylko na zamkniętym terenie. – Miała być cioteczka adrenalina, przyszła starucha kostucha – uśmiecha się smutno Dżony. – Ja na razie się z tą drugą nie umawiam. Czy zrezygnuję z ustawek albo szybkiej jazdy? A dlaczego? Motor kocham nade wszystko. Warto umierać dla takiej miłości. Life is short, ride more.
Wszystko to bydło, oprócz ciebie
– Gościu, nie p... smutków, tylko weź się za jazdę. A jak już wrócisz zmęczony z latania, wejdź w internet. Poczuj się częścią wielkiej społeczności. Jesteś wyróżniony. Jesteś jedyny. Doceń to! – radzi M. z Lublina (prosi o niepodawanie jego danych). – P... królów szos w ciężarówkach, święte krowy na dwóch nogach, cwaniaczków w katamaranach. Wszystko to bydło drogowe. Oprócz ciebie. Ty jesteś ptakiem, który wznosi się ponad pastwiska szos. M. wznosi się ponad pastwiska szos od pięciu lat. Uwielbia jeździć na kolanie, czyli przy szybkości 250 km na godzinę ścinać zakręty. Jego wierny pies (czyli motocykl) zaliczył niejedną przecierkę, stłuczkę. Wiadomo: jedna gleba w sezonie jest obowiązkowa. Kiedy po pełnym wrażeń dniu "złachany pies" odpoczywa w garażu, M. zanurza się w wirtualny świat dzielnych mężczyzn i ich wspaniałych rumaków.
Kobiety są tutaj traktowane jako materiał na "plecak" albo "balast" podczas stawiania na koło. M. bawią dowcipy: "Zamienię kobietę w ciąży na motocykl z koszem". Lekceważącym wzruszeniem ramion przyjmuje informację, że w samej Warszawie kilkanaście dziewczyn wzięło się do latania (Ania, moderatorka "Dziewczyn na motocyklach" na grono.pl: "Kobiety robią swoje i, w odróżnieniu od zakompleksionej lanserki, nie afiszują się ze swoim hobby. Trzymają z normalnymi facetami, a nie totalnymi buraczynami").
Dla M. gibanie to męski sport. Dlatego czyta, co u chłopaków ze squadów z Małopolski, Ostrołęki, Bad Boyzów z Białegostoku, Rokersów z Kentaki, czyli Kętrzyna, Frantic Riders z Zamościa. Pamięta o imieninach, życzeniach świątecznych, ślubach i pogrzebach ziomków. W obu ostatnich przypadkach chłopaki z całej Polski zjeżdżają się, żeby urządzić pod kościołem "ryk wszystkich moto". Od niedawna M. udziela się na portalu dla wtajemniczonych (nowi wielbiciele motocykli muszą podczas rejestracji wrzucić na stronę zdjęcie kulek, czyli biustu swojej narzeczonej).
Niedawno wyhaczył stronę Grupy Trzymającej Władzę z Krakowa. Oprócz porad dotyczących jazdy i sprzętu można tam znaleźć temat "Braci Się Nie Traci". Czyli wspomnienia tych, którzy odeszli i teraz "pędzą na jednym kole po autostradzie niebios". Czyta proste, szorstkie pożegnania Meleksa (1979-2006), Dawida (1981-2007), Śnieżynki (1985-2007). Czasem zajrzy na inny portal i tam w oddzielnym dziale "Ku pamięci" czyta bardziej osobiste wspomnienia kolegów ofiar wypadków. "Nasz przyjaciel zginął (...) Pamiętam jak dziś, kiedy mówił: »Młody, łapy z kieszeni«. Albo »Gdzie masz pasek od spodni? Wyglądasz jak wieśniak«. A teraz? Cisza. Nauczył mnie wielu zachowań i postępowania w świecie. Pojawił się jak anioł, aby ukierunkować nas w tym dziwnym świecie, i zniknął. Wrócił tam, skąd przyszedł". "Ciągle myślę, że to zły sen. Że rano się obudzę i zobaczę go uśmiechniętego i powie jak zawsze: »To co, kiedy przyjedziesz do Gniezna? Powk...iamy trochę policję«".
M. jest przekonany, że motocykliści to inny gatunek człowieka. Lepszy, pozbawiony zahamowań, strachu. Z nadludzkim refleksem, zdolnością wejścia w niezwykłą interakcję z maszyną. – To bydło drogowe jest winne większości wypadków, w których giną nasi chłopcy – przekonuje M. – Kierowcy zapominają o lusterkach, święte krowy nie patrzą na światła na pasach. Wspaniali ludzie na jednośladach giną, bo idioci na czterech kółkach nie przestrzegają przepisów. Kilka razy słyszałem o planach linczu na sprawcach wypadków. Rozeszło się po kościach, ale to dowód, że koledzy nie opuszczają swoich. Nawet po śmierci.
Zdjąłem gołębia
Tomek ma w nosie grupy, klany, squady. Nie zależy mu na identyfikacji z kimkolwiek. Jest jeden, jedyny. Niepowtarzalny. Z zapalonym papierosem przypomina Marka Hłaskę, pisarza, buntownika. Autora "Pięknych dwudziestoletnich", literackiego hymnu niepokornych z pokolenia lat 60. Tomek jest piękny (ubrany w markowe ciuchy), młody (ma 26 lat), bogaty (prowadzi własną firmę przewozową). I kocha ryzyko. Na motocyklu jeździ od 13. roku życia. Pierwszy ścigacz kupił mu ojciec. I szybko zabrał, widząc, co syn z nim wyprawia.
Po dziewięciu latach przerwy Tomek zarobił na własny sprzęt i zaczął robić to, co mu daje radość. Czyli łamać przepisy drogowe, jeździć szybko, ostro, na krawędzi ryzyka. Odkrył, że jego ego rośnie wprost proporcjonalnie do osiąganej szybkości. Prując po mieście 200 km na godzinę, czuje się jak nadczłowiek. Faktycznie, w skórzanym kombinezonie Dainese (4 tys.), kasku AGV (2 tys.) w butach Sidi (1,5 tys.) i rękawicach (400 zł) wygląda jak przybysz z innej planety. A takiego przecież nie obowiązują zasady Ziemian. – Tablice zdjąłem od razu, prawo jazdy mi zabrano za szybką jazdę. Ale to nie mój problem, tylko policji – żartuje Tomek.
W pubie w centrum Warszawy czuje się jak u siebie. Wita się z szefem, całuje na powitanie i pożegnanie z kelnerką. – Cholera, auta nie można tu stawiać. Jestem chyba skazany na przepychanki ze służbami porządkowymi – uśmiecha się ironicznie. Ale co tam auta... Tomek ma kilka anegdot o swoich motocyklowych przepychankach z policją. Ulubiona: wracają z kumplem znad morza. Ich rekord: z Sopotu do Warszawy półtorej godziny. Wtedy jechali ciut wolniej. Zatrzymali się na stacji, zatankowali, coś zjedli. Zabałaganili 40 minut. Jadą. Nagle na szosie wyrasta przed nimi patrol: – No, k... panowie, jak długo można na was czekać! Inna anegdota: Jest 18, w Warszawie godziny szczytu. Tomek jak zawsze jedzie nonszalancko, czyli prawie 200 km na godzinę. Nagle na światłach wyrasta przed nim prywatny passat combi. A w nim policjant, który nakazuje zjazd na pobocze. Tomek początkowo daje znać, że na wszystko się zgadza, ale tuż po zmianie świateł rusza z kopyta i pod prąd. Passat za nim.
– Udało mu się uciec, ale tego dnia policjanci urządzili prawdziwą obławę na motocyklistów. Mnie też zatrzymali i pytali o Tomka, opisując jego szlifierkę (motocykl). Oczywiście nie puściłem pary z ust – uśmiecha się Rafał. Podobnie jak Tomek motocyklista osobny, niezrzeszony w grupach, squadach, klanach. Pracuje w mediach, gra na giełdzie. Stać go na krajalnicę za 58 tys. zł, czyli suzuki GSX 1000 R K5. W siedem sekund rozpędza się do 200 km na godzinę. Taka prędkość przydaje się podczas np. dojazdów do pracy. Autem zajmuje mu to około godziny. Krajalnicą – 20 minut. Wiadomo: odpadają korki. A i czasem uda się śmignąć na światłach. – Szybka jazda uliczna nie jest dla każdego – zaznacza Rafał. – Trzeba mieć refleks, być zrośniętym z maszyną. Reagować na każdy jej ruch, każde drgnięcie. Obaj jeździmy ryzykownie od czterech lat, ale nigdy nie mieliśmy wypadku. No i nie zrobiliśmy nikomu krzywdy. – Ja raz zdjąłem w locie gołębia – uśmiecha się Tomek. – Skosiłem go podczas jazdy.
Mit ląduje w czarnym worku
Tatuaż na plecach Tomka: "Jestem kotem - mam siedem żyć". Pod spodem siedem kresek. Sześć skreślonych. Przez cztery lata zaliczył kilka sytuacji na krawędzi życia i śmierci. Raz wyrosła przed nim ściana tirów. Ledwie wyhamował. Innym razem ktoś wyjechał mu z podporządkowanej. I znowu cudem udało mu się uratować. Takiego szczęścia nie miał motocyklista z Bydgoszczy. Na początku czerwca jechał z dużą szybkością i uderzył w tył auta, które chwilę wcześniej wyjechało od strony pobliskiej hali Łucznika. Zginął na miejscu. Szansy na przeżycie nie miał też rider z Jeleniej Góry, który kilka dni później uderzył w tył jadącego przed nim auta i spadł ze ścigacza wprost pod koła jadącej z przeciwka terenówki.
– Byłem na miejscu wielu wypadków z udziałem motocyklistów. Proszę mi wierzyć, to nie jest miły widok – zapewnia podinsp. Marek Kąkolewski z Wydziału Ruchu Drogowego Komendy Głównej Policji. – Oberwane głowy, poszatkowane ciała, wnętrzności na drzewach... Człowiek spadający na jezdnię koziołkuje, ślizgiem leci po ulicy i podlega ogromnemu tarciu. Zamienia się w płonącą pochodnię. Asfalt wnika do samych kości. W ubiegłym roku na polskich drogach zginęło 215 kierowców i pasażerów motocykli, w tym 156 osób w wypadkach spowodowanych przez motocyklistów. Większość z nich zabiła się latem, w wakacje. Statystycznie dwie, trzy osoby dziennie. – Cholera mnie bierze, kiedy myślę, że to młodzi ludzie, którzy wiele jeszcze mogliby przeżyć – mówi Kąkolewski. – Za każdą z tych cyferek stoi cierpienie ich rodzin. To smutne, że romantyczne mity o szybkich i wściekłych kończą się w czarnych workach na zwłoki...
Podinsp. Kąkolewski wymienia podstawowe błędy popełniane przez kierowców ścigaczy. Po pierwsze wyświechtane słowo brawura: szybka jazda na fastrygę, skakanie po pasach, lekceważenie znaków drogowych, wymijanie aut na odległość lakieru, późne włączanie kierunkowskazów (na jezdni motocykl nie jest tak dobrze widoczny jak samochód). Po drugie: niedostateczne przygotowanie. Większość polskich ośrodków nauki jazdy używa do szkoleń motocykli o małej pojemności silnika. Góra 250 cm sześc. Konia z rzędem temu, kto znajdzie młodego chłopaka, który z prawem jazdy w garści zafunduje sobie coś tak wolnego! Młodzi gniewni inwestują w ścigacze o pojemności silnika 600, 900 czy 1000 cm sześc. A taka maszyna to odbezpieczony granat w rękach niedoświadczonego kierowcy. Wystarczy plama oleju na szosie, koleiny, rozsypany piasek, żeby maszyna odmówiła posłuszeństwa. – Polscy motocykliści cierpią na poważne schorzenie: brak pokory wobec szybkości – Marek Kąkolewski kończy swój wywód o grzechach użytkowników jednośladów. – I, co gorsza, wydaje im się, że wszystko to, co złe, przydarzy się innym, ale nie im. Z brakiem pokory idzie w parze brak wyobraźni.
Podinsp. Kąkolewski przyznaje, że zapraszał wielu motocyklistów na pokazy hardcorowych filmów kręconych tuż po wypadkach. Miał nadzieję, że podziałają na wyobraźnię potencjalnych ofiar. Nie podziałały... Filmy kręcone telefonem, tuż po kraksach motocyklowych, są wrzucane do internetu. Krążą wśród wielbicieli ścigaczy i są przez nich traktowane jako jeden z elementów tworzenia mitu wspaniałych mężczyzn na szybkich maszynach. 16-latek spod Opola, który przyjechał na ustawkę Stuntera, ma nadzieję, że kiedyś trafi do grona takich właśnie wspaniałych facetów. Już dzisiaj wypełnił specjalne oświadczenie, że w razie wypadku zgadza się na pobranie organów.
Źródło: Przegląd
W ubiegłym roku na polskich drogach zginęło 215 motocyklistów. Ilu zabije się tego lata?
Motocykl nie znosi wolnej jazdy. Przygasa, denerwuje się. Kiedy pozwala mu się polatać, daje niezwykłe poczucie wolności. Od paznokcia po czubek głowy. Mocniejsze niż orgazm i trwające znacznie dłużej. Dla tego uczucia zginął niejeden. Lato to sezon takich właśnie śmierci z miłości. Statystycznie ginie wtedy dwóch-trzech motocyklistów dziennie. Według policjantów umierają nie z miłości, ale z głupoty. Są kolejną cyfrą w tragicznej statystyce. Dla współziomków są bohaterami, którzy wznoszą się ponad drogowe bydło: cwaniaczków w czterokołowcach i stada dwunożnych świętych krów. W życiu bohaterów liczy się prędkość, styl i sprzęt. "Kawasaki j... w krzaki, w suzuki same stuki, z yamahy to tylko fortepiany. Z miłości do hondy jestem pijany".
Być jak Stunter
Zamknięty fragment szosy przy autostradzie Katowice-Wrocław. 30-stopniowy upał, smród palonej gumy, ryk silników. Stunter 13 rozpędza motocykl, podrywa go do góry, przez kilka sekund jedzie na tylnym kole. Zawraca o 180 stopni, spada na przednie koło. Jego honda zaczyna wirować dookoła własnej osi. – Cyrkle robi. Zupełnie jak w filmikach ze ścigacza.pl – szepcze z zachwytem 16-latek z bmx przy boku. Na ustawkę, czyli tajne spotkanie wielbicieli ryzykownych szaleństw, przyjechał z sąsiedniej wioski. Wakacje są, marzy mu się jazda na motocyklu, ale za młody na prawko kategorii A. Podrasowane suzuki, hondy, yamahy nie dla niego. Owszem, mógłby zrobić A1 na motocykle o pojemności silnika nieprzekraczającej 125 cm sześc. Ale na takich pyrkach nie poszalejesz tak jak na ścigaczach o pojemności 600, 800 czy 1000 cm sześc. Tu wystarczy, że naciśniesz manetkę gazu, a maszyna w dwie sekundy rozpędza się do 150 km na godzinę. – O Jezu, taką przygazówkę zrobić... – 16-latek spod Opola przymyka oczy. I recytuje z namaszczeniem: – No past, no future, only this moment. Na tym polega pełnia życia, że jestem autorem sytuacji nie do przebicia.
Za dwa lata zda na prawo jazdy kategorii A, ale na razie jest skazany na oglądanie cudzych sytuacji nie do przebicia. Stunter 13, czyli bohater ustawki, jedzie, stojąc tyłem na baku. Po chwili staje na głowie i nadal porusza się tyłem do kierunku jazdy. Jeszcze tylko przygazówka przed tłumkiem zachwyconych widzów i przećwiczy to, z czego jest naprawdę dumny. To combosy, czyli zestaw trików wykonywanych podczas jazdy na tylnym kole. Motocykl, poderwany do góry, porusza się, lekceważąc prawo ciążenia. Stunter 13 wskakuje na siedzenie, błyskawicznie przesuwa się na bak i klaszcze stopami nad kierownicą. Potem odchyla na bok jedną nogę, drugą szoruje po asfalcie. Kończy efektownym szpagatem. A wszystko na rozpędzonej maszynie. – Wyobrażasz sobie: robić takie triki na autostradzie?! – 16-latek wpatruje się w Stuntera 13 jak w gwiazdę rocka. – W dupie mam, że to ryzykowne. Naprawdę żyje ten, kto ryzykuje.
Liczy się czysty skill
Stunter 13, czyli 21-letni Rafał Pasierbek, tegoroczny mistrz Polski w motocyklowym freestyle’u, nigdy nie robi trików na autostradzie. Od trzech lat ćwiczy tylko na zamkniętych pasach jezdni, nieczynnych lotniskach, parkingach. Stunt, czyli motocyklowa kaskaderka, to zajęcie poważne i nie ma nic wspólnego z uliczną błazenadą. Dla stunterów to sport, religia i hobby w jednym. Rafał od trzech lat codziennie po osiem godzin szlifuje formę i dla niego nie liczy się szpan, ale czysty skill. Czyli umiejętności.
Po tegorocznych, najważniejszych konkursach w jeździe ekstremalnej jest najlepszy w Polsce. Wygrał Street Fighter Festival w Bielawie na Dolnym Śląsku i Extrememoto na warszawskim lotnisku Bemowo. Teraz równa w górę do najlepszych stunterów na świecie, czyli Amerykanów, Chrisa Teach McNeala czy Tony’ego Dee. Uczy się na ich filmikach ściągniętych z internetu. Mozolnie posuwa się do przodu kosztem przecierek i asfaltowych liszajów, czyli kontuzji podczas jazdy. Na razie grubego paciaka, czyli poważnego wypadku, jeszcze nie zaliczył. – Ale spadł dwa razy na tę samą rękę. Po kontuzji jak zginał rękę w łokciu, to kość aż wystawała – martwi się mama Rafała, Irena Pasierbek. Odsmaża kurczaka z Biedronki. W domu się nie przelewa, ma na utrzymaniu Rafała i pięcioletnią córeczkę cierpiącą na autyzm. A właśnie wpadli koledzy Rafała i czymś trzeba ich ugościć.
Jak zawsze z ich pokoju będą dobiegały obco brzmiące wyrazy: wheelie, stoppie. Irena już wie, że to pierwsze oznacza jazdę na gumie, a drugie jazdę na przednim kole. – O Boże, nie wiem już, co gorsze: rozpędzanie się do prędkości 250 km na godzinę czy ten wasz freestyle – Irena dzieli sprawiedliwie kurczaka. Quava i Janek Extreme, prywatnie właściciel firmy transportowej i mechanik, zamiast jeść, wpatrują się w ekran komputera. Rafał montuje filmik z ustawek z udziałem chłopaków. Quava jest niezły w jeździe na jednym kole, Janek świetnie utrzymuje się na pędzącym motocyklu, stojąc na rękach. Zmontowany filmik trafi na jedną ze stron poświęconych motocyklistom: ścigacz, motogen, stuntpoland, ostrajazda. – Mamy po kilka tysięcy ściągnięć – chwali się Rafał. – Oglądają nas chłopaki z całej Polski. Niestety, niektórzy traktują nasze wyczyny jako filmiki instruktażowe do szaleństw na szosach. Mylą freestyle z freelansem. Nie wiedzą, że nasz sprzęt jest przystosowany do trików.
Jeździmy na hondach podrasowanych przez Janka. Dorobił specjalne klatki ochronne na silnik, zainstalował hamulec tylny w zasięgu ręki i dodał kilka zębów do tylnej zębatki. Na takim motocyklu nie da się jeździć po szosie. To tak, jakbyś chciała biegać przez płotki w butach na szpilkach. Rafał nie biega przez płotki na szpilkach – swoją hondę odpala na ustawkach, konkursach, pokazach dla firm (m.in. tak zarabia na paliwo). Do studium informatycznego jeździ autobusem.
Miała być cioteczka adrenalina
Dżony z Poznania, właściciel żółtej hondy CBR 900, oglądał filmiki Stuntera 13. Zna na pamięć ocalone w cyberprzestrzeni wyczyny Raptownego z lubelskiego Kamikaze Squad, chłopaków z Bydgoskich Motodawców czy Dr Mentosa, właściciela jedynej w Polsce szkoły popisowej jazdy na motocyklu. Śledzi ustawki, podczas których chłopaki dzidują, gibają, latają, czyli jeżdżą z dużą szybkością. Daty i miejsca ustawek są top secret nie ze względu na policję. Coraz częściej się zdarza, że "psy" przyjeżdżają na pobocze i patrzą z podziwem, jak stunterzy palą gumę. Najgorsi są kierowcy z tuningowanych samochodów: bogate dzieciaki albo starzejący się playboye. Chcą udowodnić, że swoimi katamaranami wyprzedzą ścigacze. Popisują się przed blacharami, które przyjeżdżają na ustawki wystrojone jak na lans w centrum handlowym. Starzejący się playboye ćwiczą przed nimi kretyńskie uślizgi i zagrażają życiu stunterów. Nic dziwnego, że chłopaki utrzymują w tajemnicy daty i miejsca swoich spotkań.
Dżony zaliczył kilka takich tajnych, ustawianych wyścigów na ćwierć mili m.in. w Nowodworze koło Ryk czy we Wschowie. Nie był na ostatniej ustawce na lotnisku w Kąkolewie koło Grodziska Wielkopolskiego. Ale jak wszyscy przeżył wypadek i śmierć dwóch ziomków. Widział (niedawno zdjęty ze strony ścigacz.pl) filmik nakręcony tuż po wypadku. Wstyd przyznać, ale szlochał jak dzieciak. – Szmatławce pisały, że chłopaki oddali życie za głupi zakład – denerwuje się Dżony. – Było zupełnie inaczej. Obaj jechali na tylnym kole, za późno zauważyli nadjeżdżającego kolegę. Opadając na dwa koła, jednocześnie próbowali się wyminąć. Niestety, skręcili w tę samą stronę. Poszli do nieba na motocyklu. Jest takie powiedzonko: Boże, na motorze weź mnie. Może po hardcorze, byle nie we śnie. Im się udało.
Dżony słyszał o innych tragicznych wypadkach podczas nauki stuntu. Trzy miesiące temu, na lotnisku w Skarbimierzu (motocyklista trafił do szpitala z pęknięciem czaszki), kilka tygodni później na ustawce niedaleko Niemodlina (mężczyzna stracił rękę). Chwała Bogu, ziomkowie przeżyli. Chłopaki trenujący na lotnisku w Kąkolewie chcieli żyć. Żaden nie zakładał na szyję i nie przytwierdzał do baku struny fortepianowej. Ponoć taki zabieg ma pomóc w bezbolesnym przejściu na tamten świat – odcina głowę w chwili wypadku. Żaden nie wiązał w identyczny sposób sznurka, który błyskawicznie dusi podczas kraksy. No i nie ryzykowali na trasie, tylko na zamkniętym terenie. – Miała być cioteczka adrenalina, przyszła starucha kostucha – uśmiecha się smutno Dżony. – Ja na razie się z tą drugą nie umawiam. Czy zrezygnuję z ustawek albo szybkiej jazdy? A dlaczego? Motor kocham nade wszystko. Warto umierać dla takiej miłości. Life is short, ride more.
Wszystko to bydło, oprócz ciebie
– Gościu, nie p... smutków, tylko weź się za jazdę. A jak już wrócisz zmęczony z latania, wejdź w internet. Poczuj się częścią wielkiej społeczności. Jesteś wyróżniony. Jesteś jedyny. Doceń to! – radzi M. z Lublina (prosi o niepodawanie jego danych). – P... królów szos w ciężarówkach, święte krowy na dwóch nogach, cwaniaczków w katamaranach. Wszystko to bydło drogowe. Oprócz ciebie. Ty jesteś ptakiem, który wznosi się ponad pastwiska szos. M. wznosi się ponad pastwiska szos od pięciu lat. Uwielbia jeździć na kolanie, czyli przy szybkości 250 km na godzinę ścinać zakręty. Jego wierny pies (czyli motocykl) zaliczył niejedną przecierkę, stłuczkę. Wiadomo: jedna gleba w sezonie jest obowiązkowa. Kiedy po pełnym wrażeń dniu "złachany pies" odpoczywa w garażu, M. zanurza się w wirtualny świat dzielnych mężczyzn i ich wspaniałych rumaków.
Kobiety są tutaj traktowane jako materiał na "plecak" albo "balast" podczas stawiania na koło. M. bawią dowcipy: "Zamienię kobietę w ciąży na motocykl z koszem". Lekceważącym wzruszeniem ramion przyjmuje informację, że w samej Warszawie kilkanaście dziewczyn wzięło się do latania (Ania, moderatorka "Dziewczyn na motocyklach" na grono.pl: "Kobiety robią swoje i, w odróżnieniu od zakompleksionej lanserki, nie afiszują się ze swoim hobby. Trzymają z normalnymi facetami, a nie totalnymi buraczynami").
Dla M. gibanie to męski sport. Dlatego czyta, co u chłopaków ze squadów z Małopolski, Ostrołęki, Bad Boyzów z Białegostoku, Rokersów z Kentaki, czyli Kętrzyna, Frantic Riders z Zamościa. Pamięta o imieninach, życzeniach świątecznych, ślubach i pogrzebach ziomków. W obu ostatnich przypadkach chłopaki z całej Polski zjeżdżają się, żeby urządzić pod kościołem "ryk wszystkich moto". Od niedawna M. udziela się na portalu dla wtajemniczonych (nowi wielbiciele motocykli muszą podczas rejestracji wrzucić na stronę zdjęcie kulek, czyli biustu swojej narzeczonej).
Niedawno wyhaczył stronę Grupy Trzymającej Władzę z Krakowa. Oprócz porad dotyczących jazdy i sprzętu można tam znaleźć temat "Braci Się Nie Traci". Czyli wspomnienia tych, którzy odeszli i teraz "pędzą na jednym kole po autostradzie niebios". Czyta proste, szorstkie pożegnania Meleksa (1979-2006), Dawida (1981-2007), Śnieżynki (1985-2007). Czasem zajrzy na inny portal i tam w oddzielnym dziale "Ku pamięci" czyta bardziej osobiste wspomnienia kolegów ofiar wypadków. "Nasz przyjaciel zginął (...) Pamiętam jak dziś, kiedy mówił: »Młody, łapy z kieszeni«. Albo »Gdzie masz pasek od spodni? Wyglądasz jak wieśniak«. A teraz? Cisza. Nauczył mnie wielu zachowań i postępowania w świecie. Pojawił się jak anioł, aby ukierunkować nas w tym dziwnym świecie, i zniknął. Wrócił tam, skąd przyszedł". "Ciągle myślę, że to zły sen. Że rano się obudzę i zobaczę go uśmiechniętego i powie jak zawsze: »To co, kiedy przyjedziesz do Gniezna? Powk...iamy trochę policję«".
M. jest przekonany, że motocykliści to inny gatunek człowieka. Lepszy, pozbawiony zahamowań, strachu. Z nadludzkim refleksem, zdolnością wejścia w niezwykłą interakcję z maszyną. – To bydło drogowe jest winne większości wypadków, w których giną nasi chłopcy – przekonuje M. – Kierowcy zapominają o lusterkach, święte krowy nie patrzą na światła na pasach. Wspaniali ludzie na jednośladach giną, bo idioci na czterech kółkach nie przestrzegają przepisów. Kilka razy słyszałem o planach linczu na sprawcach wypadków. Rozeszło się po kościach, ale to dowód, że koledzy nie opuszczają swoich. Nawet po śmierci.
Zdjąłem gołębia
Tomek ma w nosie grupy, klany, squady. Nie zależy mu na identyfikacji z kimkolwiek. Jest jeden, jedyny. Niepowtarzalny. Z zapalonym papierosem przypomina Marka Hłaskę, pisarza, buntownika. Autora "Pięknych dwudziestoletnich", literackiego hymnu niepokornych z pokolenia lat 60. Tomek jest piękny (ubrany w markowe ciuchy), młody (ma 26 lat), bogaty (prowadzi własną firmę przewozową). I kocha ryzyko. Na motocyklu jeździ od 13. roku życia. Pierwszy ścigacz kupił mu ojciec. I szybko zabrał, widząc, co syn z nim wyprawia.
Po dziewięciu latach przerwy Tomek zarobił na własny sprzęt i zaczął robić to, co mu daje radość. Czyli łamać przepisy drogowe, jeździć szybko, ostro, na krawędzi ryzyka. Odkrył, że jego ego rośnie wprost proporcjonalnie do osiąganej szybkości. Prując po mieście 200 km na godzinę, czuje się jak nadczłowiek. Faktycznie, w skórzanym kombinezonie Dainese (4 tys.), kasku AGV (2 tys.) w butach Sidi (1,5 tys.) i rękawicach (400 zł) wygląda jak przybysz z innej planety. A takiego przecież nie obowiązują zasady Ziemian. – Tablice zdjąłem od razu, prawo jazdy mi zabrano za szybką jazdę. Ale to nie mój problem, tylko policji – żartuje Tomek.
W pubie w centrum Warszawy czuje się jak u siebie. Wita się z szefem, całuje na powitanie i pożegnanie z kelnerką. – Cholera, auta nie można tu stawiać. Jestem chyba skazany na przepychanki ze służbami porządkowymi – uśmiecha się ironicznie. Ale co tam auta... Tomek ma kilka anegdot o swoich motocyklowych przepychankach z policją. Ulubiona: wracają z kumplem znad morza. Ich rekord: z Sopotu do Warszawy półtorej godziny. Wtedy jechali ciut wolniej. Zatrzymali się na stacji, zatankowali, coś zjedli. Zabałaganili 40 minut. Jadą. Nagle na szosie wyrasta przed nimi patrol: – No, k... panowie, jak długo można na was czekać! Inna anegdota: Jest 18, w Warszawie godziny szczytu. Tomek jak zawsze jedzie nonszalancko, czyli prawie 200 km na godzinę. Nagle na światłach wyrasta przed nim prywatny passat combi. A w nim policjant, który nakazuje zjazd na pobocze. Tomek początkowo daje znać, że na wszystko się zgadza, ale tuż po zmianie świateł rusza z kopyta i pod prąd. Passat za nim.
– Udało mu się uciec, ale tego dnia policjanci urządzili prawdziwą obławę na motocyklistów. Mnie też zatrzymali i pytali o Tomka, opisując jego szlifierkę (motocykl). Oczywiście nie puściłem pary z ust – uśmiecha się Rafał. Podobnie jak Tomek motocyklista osobny, niezrzeszony w grupach, squadach, klanach. Pracuje w mediach, gra na giełdzie. Stać go na krajalnicę za 58 tys. zł, czyli suzuki GSX 1000 R K5. W siedem sekund rozpędza się do 200 km na godzinę. Taka prędkość przydaje się podczas np. dojazdów do pracy. Autem zajmuje mu to około godziny. Krajalnicą – 20 minut. Wiadomo: odpadają korki. A i czasem uda się śmignąć na światłach. – Szybka jazda uliczna nie jest dla każdego – zaznacza Rafał. – Trzeba mieć refleks, być zrośniętym z maszyną. Reagować na każdy jej ruch, każde drgnięcie. Obaj jeździmy ryzykownie od czterech lat, ale nigdy nie mieliśmy wypadku. No i nie zrobiliśmy nikomu krzywdy. – Ja raz zdjąłem w locie gołębia – uśmiecha się Tomek. – Skosiłem go podczas jazdy.
Mit ląduje w czarnym worku
Tatuaż na plecach Tomka: "Jestem kotem - mam siedem żyć". Pod spodem siedem kresek. Sześć skreślonych. Przez cztery lata zaliczył kilka sytuacji na krawędzi życia i śmierci. Raz wyrosła przed nim ściana tirów. Ledwie wyhamował. Innym razem ktoś wyjechał mu z podporządkowanej. I znowu cudem udało mu się uratować. Takiego szczęścia nie miał motocyklista z Bydgoszczy. Na początku czerwca jechał z dużą szybkością i uderzył w tył auta, które chwilę wcześniej wyjechało od strony pobliskiej hali Łucznika. Zginął na miejscu. Szansy na przeżycie nie miał też rider z Jeleniej Góry, który kilka dni później uderzył w tył jadącego przed nim auta i spadł ze ścigacza wprost pod koła jadącej z przeciwka terenówki.
– Byłem na miejscu wielu wypadków z udziałem motocyklistów. Proszę mi wierzyć, to nie jest miły widok – zapewnia podinsp. Marek Kąkolewski z Wydziału Ruchu Drogowego Komendy Głównej Policji. – Oberwane głowy, poszatkowane ciała, wnętrzności na drzewach... Człowiek spadający na jezdnię koziołkuje, ślizgiem leci po ulicy i podlega ogromnemu tarciu. Zamienia się w płonącą pochodnię. Asfalt wnika do samych kości. W ubiegłym roku na polskich drogach zginęło 215 kierowców i pasażerów motocykli, w tym 156 osób w wypadkach spowodowanych przez motocyklistów. Większość z nich zabiła się latem, w wakacje. Statystycznie dwie, trzy osoby dziennie. – Cholera mnie bierze, kiedy myślę, że to młodzi ludzie, którzy wiele jeszcze mogliby przeżyć – mówi Kąkolewski. – Za każdą z tych cyferek stoi cierpienie ich rodzin. To smutne, że romantyczne mity o szybkich i wściekłych kończą się w czarnych workach na zwłoki...
Podinsp. Kąkolewski wymienia podstawowe błędy popełniane przez kierowców ścigaczy. Po pierwsze wyświechtane słowo brawura: szybka jazda na fastrygę, skakanie po pasach, lekceważenie znaków drogowych, wymijanie aut na odległość lakieru, późne włączanie kierunkowskazów (na jezdni motocykl nie jest tak dobrze widoczny jak samochód). Po drugie: niedostateczne przygotowanie. Większość polskich ośrodków nauki jazdy używa do szkoleń motocykli o małej pojemności silnika. Góra 250 cm sześc. Konia z rzędem temu, kto znajdzie młodego chłopaka, który z prawem jazdy w garści zafunduje sobie coś tak wolnego! Młodzi gniewni inwestują w ścigacze o pojemności silnika 600, 900 czy 1000 cm sześc. A taka maszyna to odbezpieczony granat w rękach niedoświadczonego kierowcy. Wystarczy plama oleju na szosie, koleiny, rozsypany piasek, żeby maszyna odmówiła posłuszeństwa. – Polscy motocykliści cierpią na poważne schorzenie: brak pokory wobec szybkości – Marek Kąkolewski kończy swój wywód o grzechach użytkowników jednośladów. – I, co gorsza, wydaje im się, że wszystko to, co złe, przydarzy się innym, ale nie im. Z brakiem pokory idzie w parze brak wyobraźni.
Podinsp. Kąkolewski przyznaje, że zapraszał wielu motocyklistów na pokazy hardcorowych filmów kręconych tuż po wypadkach. Miał nadzieję, że podziałają na wyobraźnię potencjalnych ofiar. Nie podziałały... Filmy kręcone telefonem, tuż po kraksach motocyklowych, są wrzucane do internetu. Krążą wśród wielbicieli ścigaczy i są przez nich traktowane jako jeden z elementów tworzenia mitu wspaniałych mężczyzn na szybkich maszynach. 16-latek spod Opola, który przyjechał na ustawkę Stuntera, ma nadzieję, że kiedyś trafi do grona takich właśnie wspaniałych facetów. Już dzisiaj wypełnił specjalne oświadczenie, że w razie wypadku zgadza się na pobranie organów.
Źródło: Przegląd